düşünce Sustum. Yeryüzü olacağı gibi olsun.
gece seansı

Işıklar söndü. Şimdi bakma sırası bizde.

İki filmi yan yana koyunca ikisi de başka bir şey söylemeye başlar. Burada yönetmenleri birbirine bakıştırıyorum.

Muybridge'in koşan at fotoğraf dizisi, negatif tonda
Hareket Halindeki At · Eadweard Muybridge, 1878. Bir atın dört ayağının aynı anda yerden kesildiğini ilk kez bu kareler gösterdi; sinemanın doğum belgesi sayılır.
karşılaştırmalı okuma · 01

Haneke ile Östlund: aynı aynada iki burjuva

Funny GamesMichael Haneke · 1997
ve
TuristRuben Östlund · 2014

Biri seyirciyi suç ortağı yapar, öteki seyirciyi utandırarak güldürür. İkisi de aynı soruyu sorar: rahatımız kimin sırtında duruyor?

Analizi oku · 6 dk

Aynı ev, iki farklı çatlak

İki filmin de merkezinde kusursuz görünen bir aile var. Haneke'de bir göl evi, temiz beyaz eldivenli iki genç ve bir yumurta isteği. Östlund'da bir Alp oteli, pahalı kayak kıyafetleri ve kontrollü bir çığ. İkisinde de dışarıdan gelen bir sarsıntı, ailenin içindeki çürüğü ortaya çıkarır.

Haneke: seyirciyi cezalandırmak

Funny Games'te katillerden biri kameraya döner, göz kırpar, seyirciyle konuşur. Bir noktada kurbanlar küçük bir zafer kazanır ve o, bir uzaktan kumandayla filmi geri sarar. Haneke'nin mesajı açıktır: şiddeti eğlence olarak tüketen sizsiniz, bu filmi sonuna kadar izlemeye devam eden de sizsiniz. Yönetmen öyle rahatsız eder ki, 2007'de aynı filmi Amerikalı seyirci için planı planına yeniden çekti.

Östlund: seyirciyi güldürerek yakalamak

Turist'te çığ gelir, baba telefonunu kapıp kaçar, karısını ve çocuklarını masada bırakır. Çığ zararsız geçer. Ama aile geçmez. Film bundan sonra o tek refleksin konuşulmasıdır: inkâr, savunma, utanç. Östlund şiddet göstermez; erkekliğin, ebeveynliğin, medeniyetin altındaki ilkel paniği gösterir. Ve biz güleriz. Gülerken kendimizi yakalarız.

Haneke size bakmayı yasaklar. Östlund bakmaktan başka çare bırakmaz.

Devamı için çift seans

  • Caché (Haneke, 2005) ile The Square (Östlund, 2017): suçluluk duygusu ve sınıf.
  • Amour (Haneke, 2012) ile Triangle of Sadness (Östlund, 2022): iki Altın Palmiye, bedenin iki ayrı çöküşü.

İkisi de iki kez Altın Palmiye aldı. Haneke 2009 ve 2012'de, Östlund 2017 ve 2022'de.

Méliès'in Aya Yolculuk filminden, gözüne roket saplanmış ay çizimi
Aya Yolculuk · Georges Méliès, 1902. Kurallarını kendi koyan ilk sinema dünyası.
karşılaştırmalı okuma · 02

Noé ile Lanthimos: beden, kural ve şiddet

ClimaxGaspar Noé · 2018
ve
Köpek DişiYorgos Lanthimos · 2009

Noé kuralları eritir, Lanthimos kuralları dondurur. İkisinin de sonunda geriye yalnızca beden kalır.

Analizi oku · 5 dk

Kapalı bir mekân, bir deney

Climax'te bir grup dansçı karlı bir gecede boş bir binada prova sonrası partide sangria içer. Birisi içine LSD katmıştır. Köpek Dişi'nde bir anne baba, çocuklarını bahçe duvarının dışını hiç görmeden büyütür; kelimelerin anlamlarını bile değiştirmişlerdir. İki film de bir laboratuvar kurar ve fareleri izler.

Noé: kamera bir bedendir

Noé'nin kamerası durmaz, döner, baş aşağı olur, kahramanların sarhoşluğuna ortak olur. Geri Dönüşü Olmayan'da zamanı tersine akıtır, Enter the Void'da ölümden sonrasını uçarak izler, Vortex'te ekranı ikiye bölüp demansla çözülen bir çifti iki ayrı yalnızlıkta gösterir. Onunla film izlemek, bir şeyi yaşamaktır, anlamak değil.

Lanthimos: kamera bir cetveldir

Lanthimos'ta oyuncular duygusuzca konuşur, plan simetriktir, mizah buz gibidir. Istakoz'da bekâr kalanlar kırk beş günde bir hayvana dönüştürülür. Kutsal Geyiğin Ölümü'nde bir aile, bir kurbanı seçmek zorundadır. Kural ne kadar saçmaysa, ona uyan insan o kadar korkunç görünür.

Noé'de beden sınırlarını aşar. Lanthimos'ta beden sınırlara çarpar.

Ortak damar

İkisi de ahlak dersi vermez. Toplumun kurallarını uç noktaya taşıyıp ne kadar keyfi olduklarını gösterirler. Camus'nün absürdü burada bir sinema dili bulur: anlam yoksa, kural da yoktur; kural varsa, o da bizim icadımızdır.

karşılaştırmalı okuma · 03

Gatlif ile Guadagnino: arzu, müzik ve yersizlik

Gadjo DiloTony Gatlif · 1997
ve
Beni Adınla ÇağırLuca Guadagnino · 2017

Bir yabancı bir yere gelir ve o yer onu değiştirir. Biri bunu kemanla anlatır, öteki bir İtalyan yazının sıcağıyla.

Analizi oku · 5 dk

Yabancının gelişi

Gadjo Dilo'da genç bir Fransız, babasının dinlediği bir şarkıcının izini sürmek için Romanya'da bir Roman köyüne gelir. Beni Adınla Çağır'da genç bir Amerikalı akademisyen, 1983 yazında Kuzey İtalya'da bir aile evine konuk olur. İkisi de misafirdir. İkisi de ev sahibinin hayatında silinmez bir iz bırakır.

Gatlif: müzik bir vatandır

Cezayir'de doğan, Roman kökenli Gatlif için müzik, yurdu olmayanların yurdudur. Latcho Drom'da Romanların Hindistan'dan İspanya'ya uzanan yolculuğunu neredeyse tek kelime konuşmadan, yalnızca şarkılarla anlatır. Exils ile Cannes'da en iyi yönetmen ödülünü aldı. Onun filmlerinde insanlar dans ederek yas tutar.

Guadagnino: arzu bir manzaradır

Guadagnino arzuyu yüzlerden çok mekânlarla anlatır: şeftali, havuz, bisiklet yolları, öğleden sonra uykusu. Bones and All'da aynı arzuyu Amerika'nın boş yollarına taşır ve onu yamyamlıkla birleştirir. Challengers'ta bir tenis maçına sığdırır. Hep aynı soru: birini istemek, onun içinde kaybolmak mıdır?

Gatlif'te yersizlik bir yaradır, müzikle sarılır. Guadagnino'da yersizlik bir özgürlüktür, arzuyla doldurulur.

Final sahneleri

İki filmin de en güçlü anı sondadır ve ikisinde de bir karakter yalnız kalır. Gadjo Dilo'da yolun kenarında bir dans, Beni Adınla Çağır'da bir şöminenin karşısında uzun, kesilmeyen bir yüz planı. Biri bağırır, öteki susar. İkisi de aynı şeyi söyler: yaşadığın şey geçti, ama seni değiştirdi.

Sevdiğim yönetmenler

Gaspar Noé

1963 · Arjantin, Fransa

Seyirciyi koltuğundan değil, bedeninden yakalayan yönetmen. Işık, ses ve kamera hareketiyle bir trans yaratır.

  • Geri Dönüşü Olmayan · 2002
  • Enter the Void · 2009
  • Climax · 2018
  • Vortex · 2021
İlk nereden?

Climax ile başlayın; Noé'nin dünyasına en davetkâr kapı. Hazır hissettiğinizde Vortex: en sessiz, en yıkıcı filmi. Geri Dönüşü Olmayan ise sert sahneler içerir, bilerek girin.

Michael Haneke

1942 · Avusturya

Konforun ardındaki şiddeti, kameranın soğuk ve sabit bakışıyla gösterir. Müzik kullanmaz, cevap vermez.

  • Funny Games · 1997
  • Piyanist · 2001
  • Saklı · 2005
  • Beyaz Bant · 2009
  • Aşk · 2012
İlk nereden?

Saklı ile başlayın: kapıya bırakılan kasetler, kimin gönderdiği bilinmeyen bir suçluluk ve Fransa'nın gömülü geçmişi. Sonra Aşk; Haneke'nin şefkati de onun kadar acımasızdır.

Ruben Östlund

1974 · İsveç

Sosyal utancın ustası. Uzun planlarla, kaçacak yer bırakmadan, medeniyetin ne kadar ince bir cila olduğunu gösterir.

  • Turist · 2014
  • The Square · 2017
  • Triangle of Sadness · 2022
İlk nereden?

Turist. Sonra The Square'deki maymun adam performansı sahnesini izleyin: bir yemek davetinde sınırları zorlayan bir sanatçı ve ses çıkaramayan koca bir salon. Östlund'un bütün sineması o birkaç dakikada.

Yorgos Lanthimos

1973 · Yunanistan

Yunan tuhaf dalgasının en tanınan adı. Kurallarla oynayan, mizahı buz gibi, dünyası tamamen kendine ait.

  • Köpek Dişi · 2009
  • Istakoz · 2015
  • Kutsal Geyiğin Ölümü · 2017
  • Saray Soytarısı · 2018
  • Zavallılar · 2023
İlk nereden?

Istakoz ile başlayın: absürdün romantik komedi kılığına girmiş hâli. Sonra Köpek Dişi'ne dönün ve her şeyin nereden geldiğini görün. Zavallılar Venedik'te Altın Aslan aldı.

Tony Gatlif

1948 · Cezayir, Fransa

Roman halkının sinemadaki sesi. Hikâyeyi müzik anlatır, kamera dans eder, sınırlar anlamını yitirir.

  • Latcho Drom · 1993
  • Gadjo Dilo · 1997
  • Vengo · 2000
  • Exils · 2004
İlk nereden?

Latcho Drom: diyalog yok, yalnızca şarkılar ve yollar. Bir belgesel değil, bir müzik yolculuğu. Ardından Gadjo Dilo.

Luca Guadagnino

1971 · İtalya

Arzunun sinemacısı. Işığı, dokuyu, sıcağı bir duygu gibi kullanır.

  • Io sono l'amore · 2009
  • Beni Adınla Çağır · 2017
  • Suspiria · 2018
  • Bones and All · 2022
  • Challengers · 2024
İlk nereden?

Beni Adınla Çağır, sonra cesaretiniz varsa Bones and All: aynı yönetmen, aynı arzu, bambaşka bir açlık.

1895 tarihli Lumière Sinematograf afişi; salonda perdeye bakan seyirciler
Cinématographe Lumière afişi, 1895. İlk seyirciler.
her ekim

Filmekimi defteri

İKSV'nin Filmekimi'ni kaçırmıyorum. Yılın en sevdiğim haftası: festivallerden gelen filmler, karanlık salonlar, jenerikte kalkmayan seyirciler.

Bir ritüelin anatomisi

Program açıklandığı gün bir liste yapılır, sonra o liste üç kez bozulur. Cannes'dan, Venedik'ten, Berlin'den gelen filmler; bir yıl boyunca adını duyduğunuz ama hiçbir yerde göremediğiniz yapımlar.

Kuralım basit: her yıl en az bir filmi hiçbir şey okumadan, yalnızca adına ya da afişine bakarak seçerim. En unutulmaz sürprizler hep o körlemesine seçimlerden çıktı.

Bir de şu: film biter, ışıklar yanar, ama asıl seyir o zaman başlar. Salondan çıkıp kaldırımda başkalarının ne düşündüğünü dinlemek, filmin ikinci yarısıdır.

Bu yılın notları festivalden sonra buraya eklenecek.